Wat is de rol van het samenlevingscontract bij de aangifte erfbelasting?
Stel je voor: je bent net een dierbare verloren. Een emotioneel zware tijd, waarbij je ook nog eens een berg aan papierwerk moet regelen.
Opeens duikt er een document op dat je eerder hebt getekend: het samenlevingscontract. Je denkt misschien: “Handig, want we waren niet getrouwd.” Maar wacht even. Dit contract is veel meer dan alleen een bewijs dat je samenwoont.
Het is een cruciale speler in het spel van de erfbelasting. Het bepaalt namelijk welke spullen van jou zijn en welke straks belast worden.
Laten we dit samen uitzoeken, zonder ingewikkeld gedoe.
Samenwonen zonder trouwen: Wat is het precies?
Een samenlevingscontract is een officiële overeenkomst tussen twee mensen die samenwonen, maar niet in het huwelijksbootje stappen. Het regelt hoe je zaken aanpakt tijdens je relatie en wat er gebeurt als de relatie eindigt, door bijvoorbeeld een overlijden of een break-up.
Het is de basis voor hoe jullie financiële zaken delen. Veel mensen denken dat een samenlevingscontract alleen gaat over wie de hypotheek betaalt, maar het heeft een enorme impact op de erfbelasting.
De drie vormen van samenleven
Zonder dit contract word je in de ogen van de Belastingdienst vaak gezien als twee losse individuen. Met een contract leg je juist vast hoe de boedel verdeeld is. Hoewel er veel variaties zijn, draait het in de basis vaak om drie hoofdvormen van verdeling:
- Gemeenschap van goederen: Dit lijkt op een huwelijk. Alles wat jullie tijdens de relatie kopen, is van beide partners. Het is gedeeld bezit.
- Openbare vreemdoening (of huwelijksvoorwaarden): Hier blijft iedereen eigenaar van zijn of haar eigen spullen. Wat jij koopt, is van jou. Wat je partner koopt, is van je partner.
- Feitelijke gemeenschap van goederen: Dit is de ‘grijze’ zone. Jullie hebben niets zwart-op-wit staan, maar gedragen zich wel als een getrouwd stel. De Belastingdienst kan hier soms toch een mening over hebben.
De keuze die je hierin maakt, is bepalend voor wat er na overlijden belast wordt. Het is dus geen details, maar de kern van je fiscale situatie.
De basis van erfbelasting: Even opfrissen
Erfbelasting, vroeger bekend als successierecht, is de belasting die je betaalt over de bezittingen die je erft. De Belastingdienst kijkt naar de totale waarde van de nalatenschap: het huis, de spaarrekeningen, de auto, de kunst aan de muur.
Alles bij elkaar opgeteld, minus de schulden. Dat bedrag is de grondslag. De belasting die je betaalt, hangt af van je relatie met de overledene.
Partners en kinderen hebben een hogere vrijstelling dan bijvoorbeeld een neef of een goede vriend.
Op dit moment (let op: deze cijfers kunnen wijzigen) is de vrijstelling voor partners in 2024 en 2025 flink gestegen. Het is cruciaal om te weten dat de Belastingdienst je pas als partner ziet als je dit goed geregeld hebt. Een samenlevingscontract is hierbij vaak de sleutel.
Hoe het samenlevingscontract de erfbelasting beïnvloedt
Hier wordt het echt interessant. Het contract bepaalt namelijk wat er in de ‘boedel’ terechtkomt.
De boedel is de totale hoop bezittingen die belast wordt. Hoe meer er in de boedel zit, hoe meer erfbelasting er mogelijk betaald moet worden. Of juist niet. Het ligt er maar net aan hoe het contract is opgesteld.
Samenlevingscontract met gemeenschap van goederen
Stel, je hebt een huis gekocht. In het contract staat wie de eigenaar is en wie de hypotheek betaalt.
Bij overlijden kijkt de Belastingdienst naar dat contract. Is het huis gemeenschappelijk bezit? Dan telt de volledige waarde mee in de nalatenschap van de overledene. Is het privébezit?
Dan telt alleen het deel mee dat de overledene daadwerkelijk bezat. Hebben jullie gekozen voor gemeenschap van goederen?
Dan is alles wat jullie samen hebben gekocht, van jullie beide. Als een van de partners overlijdt, wordt de volledige waarde van die gedeelde spullen gezien als deel van de nalatenschap.
Stel: Jullie kopen een huis voor 400.000 euro. Jij betaalt de hypotheek, je partner doet de boodschappen. Toch is het huis voor 100% gemeenschappelijk bezit. Als jij overlijdt, telt de volledige 400.000 euro (minus eventuele schulden) mee in jouw nalatenschap.
Dit kan flink wat erfbelasting schelen, of juist meer kosten, afhankelijk van de totale waarde. De Belastingdienst controleert scherp op het moment van aankoop.
Samenlevingscontract met scheiding van goederen
Is het huis gekocht vóór het samenlevingscontract? Dan telt het soms als privébezit, tenzij je het later ‘omgezet’ hebt naar gemeenschappelijk bezit. Dit soort details maakt het verschil.
Kies je voor scheiding van goederen (of openbare vreemdoening)? Dan blijft iedereen eigenaar van zijn eigen spullen.
Dit lijkt veilig, maar heeft ook een impact. Als je partner overlijdt, erf jij alleen de spullen die op zijn of haar naam stonden. Stel: Jij hebt een eigen auto en een spaarrekening op eigen naam.
Je partner heeft dat ook. Bij overlijden erf je alleen de bezittingen van je partner.
De eigen spullen blijven van jou en vallen niet in de nalatenschap. Dit kan voordelig zijn als je al veel eigen vermogen hebt, maar het betekent wel dat je partner geen aanspraak maakt op jouw privébezit bij overlijden. Een valkuil hierbij is de ‘feitelijke gemeenschap’.
Als je ondanks een contract op papier, in de praktijk alles deelt (gezamenlijke rekeningen, gedeelde aankopen), kan de Belastingdienst soms toch beslissen dat er sprake is van een gemeenschap. Zorg dus dat je administratie klopt met je contract.
De feitelijke situatie: Zonder contract
Heb je geen samenlevingscontract? Dan ben je wettelijk gezien ‘alleenstaand’.
Als je overlijdt, erf je partner niets automatisch. Alleen als er een testament is, of als er kinderen zijn, kan er iets naar de partner gaan. Zonder testament en zonder huwelijk, gaat de erfenis naar de bloedverwanten (ouders, broers, zussen). Dit is vaak niet wat stellen willen. Een samenlevingscontract voorkomt dit drama.
Belangrijke cijfers en vrijstellingen
Om de rol van het contract goed te snappen, moet je weten welke vrijstellingen er zijn.
De overheid geeft partners een hoge vrijstelling. In 2024 en 2025 is deze vrijstelling voor partners zelfs verhoogd naar een half miljoen euro (exacte bedragen kunnen per jaar iets wijzigen, check dit altijd).
Stel: Je partner overlijdt en jullie hebben een huis van 400.000 euro en een spaarrekening van 100.000 euro. De totale nalatenschap is 500.000 euro. Omdat je partner getrouwd was of een goed samenlevingscontract en erfbelasting voor je partner had, valt dit bedrag onder de vrijstelling. Je betaalt dan 0% erfbelasting over dit bedrag.
Zonder contract of verkeerde status, zou dit bedrag belast kunnen worden tegen 10% of 20%, afhankelijk van de rest van de erfenis.
Het samenlevingscontract is dus de pas die je toegang geeft tot deze lage tarieven. Zonder dit document word je vaak gezien als ‘vreemde’ en betaal je het hogere tarief.
Het belang van een goed opgesteld contract
Een standaardcontract van internet is soms niet genoeg. Het moet aansluiten bij jullie wensen.
Wil je dat de partner het huis erft zonder belasting? Dan moet het contract duidelijk maken dat het huis gemeenschappelijk is, of dat er een samenlevingscontract met erfbelasting voor kinderen is vastgelegd.
Let op: Als je een huis koopt, staat de naam op de akte. Als er één naam op staat, is het privébezit. Wil je het delen?
Dan moet je dat contractueel vastleggen. Doe je dit niet, dan telt het huis bij overlijden niet mee in de nalatenschap van de ander, wat soms voordelig lijkt, maar soms ook problemen geeft als de langstlevende partner wil blijven wonen. Een veelvoorkomende fout is het vergeten van de ‘overlijdensclausule’ in het samenlevingscontract. Hierin staat wat er gebeurt met de spullen bij overlijden. Zonder deze clausule kan de erfenis verdeeld moeten worden volgens de wettelijke regels, wat niet altijd gunstig is.
Praktische tips voor de aangifte
Als je een aangifte erfbelasting moet doen, is het samenlevingscontract het eerste document dat de Belastingdienst wil zien. Zorg dat je het bij de hand hebt.
- Verzamel alle bewijzen: Heb je een contract met scheiding van goederen? Zorg dan dat je bankafschriften en aankoopbewijzen klaar hebt om te laten zien wat van wie is.
- Check de datum: Wanneer is het contract getekend? En wanneer zijn de belangrijkste aankopen gedaan? De volgorde is essentieel voor de belastingdienst.
- Gebruik de juiste codes: Bij de aangifte erfbelasting (formulier M) moet je aangeven of je partner bent. Een samenlevingscontract is hierbij je bewijsstuk.
- Raadpleeg een notaris: Als je twijfelt of je contract waterdicht is, ga langs bij een notaris. Zij kunnen controleren of je fiscaal optimaal bent ingericht.
Denk ook aan de toeslagen. Als je als partner wordt gezien, heb je recht op partnerpensioen en bepaalde belastingvoordelen.
Een correct samenlevingscontract is hier de sleutel voor.
Conclusie: Het contract is je fiscale kompas
Het samenlevingscontract is veel meer dan een stuk papier in een la.
Het is het kompas dat de Belastingdienst gebruikt om te bepalen hoeveel erfbelasting je moet betalen. Of je nu kiest voor gemeenschap van goederen of scheiding van goederen, de keuze bepaalt direct je financiële toekomst na een overlijden.
Wil je zo min mogelijk belasting betalen en zorgen dat je partner goed beschermd is? Zorg dan dat je contract up-to-date is en aansluit bij je werkelijke situatie. Vergeet niet dat de fiscale regels veranderen, dus check regelmatig of je nog goed zit. Met een slim samenlevingscontract en de juiste clausules kom je niet voor verrassingen te staan bij de aangifte erfbelasting.