Wat is een hardheidsclausule in een samenlevingscontract?

Annelies de Vries

Notaris gespecialiseerd in erfrechtplanning

Stel je voor: je bent net verhuisd naar een leuk appartement met je partner. De verhuisdozen zijn uitgepakt, de planten staan op de vensterbank en jullie genieten van een wijntje op de bank.

Jullie hebben een samenlevingscontract ondertekend bij de notaris. Alles is geregeld. Of toch niet? Wat als de situatie straks opeens heel anders is? Een relatiebreuk, een onverwachte baan in het buitenland of een plotselinge ziekte.

Een hardheidsclausule is het vangnet in jullie contract. Het is de parachute die je hoopt nooit nodig te hebben, maar die het leven een stuk makkelijker maakt als het tegenzit.

Laten we dit eens rustig doornemen.

Wat is een hardheidsclausule eigenlijk?

Een hardheidsclausule is een speciale afspraak in jullie samenlevingscontract. Het is een juridische tool die ervoor zorgt dat een afspraak niet te star wordt toegepast als de omstandigheden drastisch veranderen.

Stel, jullie hebben afgesproken dat de ene partner de ander financieel ondersteunt na een break-up.

Maar wat als diegene opeens zijn baan verliest door een crisis? Of als er een kind komt en de financiële situatie volledig op z’n kop staat? De clausule zorgt ervoor dat jullie afspraken op een menselijke manier kunnen worden bijgesteld.

Het is een soort flexibiliteitsknop in een contract dat anders heel hard kan zijn. In juridische termen heet dit soms ook wel de ‘onvoorziene omstandigheidsclausule’. Het klinkt zwaar, maar het is gewoon een manier om te zeggen: we weten nu veel, maar we weten niet alles. De toekomst is onvoorspelbaar en deze clausule geeft ruimte voor een oplossing die recht doet aan de nieuwe realiteit.

Waarom is deze clausule zo belangrijk?

Veel mensen denken bij een samenlevingscontract alleen aan de harde afspraken: wie betaalt de hypotheek? Hoe zit het met de spullen? Wie neemt de hond?

Maar het leven is geen lineaire rekening. Het is dynamisch. Een samenlevingscontract zonder hardheidsclausule is als een trein die niet van het spoor af kan.

Als er een obstakel op het spoor komt, gebeurt er een ramp. Met de clausule heb je een stuur en remmen.

Stel je voor dat jullie afspreken dat de ene partner de ander een bedrag betaalt bij een breuk. Na vijf jaar gaat het uit, maar net die maand heeft die partner een dure reparatie aan de auto gehad en is het geld op. Zonder clausule moet het geld er alsnog zijn, wat voor veel stress zorgt.

Met de clausule kunnen jullie (of een rechter) kijken naar de situatie nu en een redelijke oplossing zoeken.

Het voorkomt dat een oude afspraak een nieuw probleem wordt.

De juridische kant: hoe werkt het in de praktijk?

De hardheidsclausule is geen magische formule die alle problemen oplost, maar het is wel een krachtig instrument. In Nederland is het wettelijk mogelijk om afspraken in een samenlevingscontract aan te passen als de situatie fundamenteel verandert.

Wanneer pas je de clausule toe?

Dit is gebaseerd op het idee van redelijkheid en billijkheid. De clausule geeft hier vorm aan.

• Een langdurige ziekte die het inkomen beïnvloedt.
• Een onverwachte verhuizing naar het buitenland.
• Een plotseling overlijden.
• Een economische crisis die het vermogen aantast.

Je kunt de clausule activeren als er sprake is van een onvoorziene omstandigheid. Dit is een gebeurtenis die jullie bij het ondertekenen van het contract niet konden voorzien en die de afspraken onredelijk zwaar maakt. Denk aan: De clausule zorgt ervoor dat de afspraken worden herzien zonder dat jullie direct naar de rechter hoeven.

Wat staat er precies in de tekst?

Het is een basis voor een eerlijk gesprek. De tekst van de clausule verschilt per notaris of website waar je het contract opstelt, maar de kern is altijd hetzelfde.

Er staat in dat als er zich een situatie voordoet die de afspraken onredelijk bezwaarlijk maakt, de partijen verplicht zijn om in overleg te treden. Soms staat er ook in dat een derde partij, zoals een mediator of de notaris, kan bemiddelen. Het is belangrijk dat de tekst helder is en geen gaten laat voor interpretatie die tot ruzie leidt.

Soorten clausules: welke kies je?

Er zijn verschillende manieren om de clausule vorm te geven. De meest voorkomende is de algemene hardheidsclausule.

Deze dekt een breed scala aan situaties. Je kunt ook specifiekere clausules opnemen, bijvoorbeeld een clausule die alleen geldt bij werkloosheid of bij ziekte. Een andere optie is een indexatieclausule. Dit is een specifieke vorm van flexibiliteit.

Hiermee worden financiële afspraken jaarlijks aangepast aan de inflatie. Dit voorkomt dat een vast bedrag over tien jaar niets meer waard is.

Het is een praktische toepassing van hetzelfde principe: afspraken moeten meebewegen met de tijd.

Bij websites als Notaris.nl of op de pagina’s van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) vind je voorbeelden, maar de echte kracht zit in de maatwerkafspraken die je zelf maakt. Elk stel is anders en elk contract moet daarom passen bij jullie specifieke situatie.

Hoe regel je dit praktisch?

De stap naar een notaris is essentieel. Zelf een contract opstellen via een standaardformulier van een website is mogelijk, maar zonder juridische kennis loop je het risico dat de clausule niet waterdicht is.

Een notaris zorgt ervoor dat de tekst juridisch klopt en dat je geen onbedoelde gaten slaat in je afspraken. Plan een afspraak en bespreek je wensen. Neem de tijd om na te denken over mogelijke toekomstscenario’s.

Wat als er een kind komt? Wat als er een erfenis binnenkomt?

Wat als een van jullie een eigen bedrijf start? De notaris kan helpen om deze situaties te vertalen naar een clausule die werkt.

Let op: een samenlevingscontract is geen huwelijk. Er is geen automatische verdeling van goederen. De bescherming door een hardheidsclausule is juist extra belangrijk omdat er geen wettelijk vangnet is zoals bij een huwelijk onder huwelijksvoorwaarden. Het is echt aan jullie om dit goed te regelen.

De voordelen op een rij

Waarom zou je kiezen voor deze clausule? Ten eerste geeft het rust. Je weet dat er een plan B is.

Ten tweede voorkomt het juridische gevechten later. Als de afspraken flexibel zijn, is er minder ruimte voor conflict.

Ten derde is het een teken van vertrouwen. Je laat zien dat je oog hebt voor elkaars toekomst, ook als die misschien niet samen verloopt.

Denk aan bekende voorbeelden uit de praktijk. Stel, een stel woont samen in een huurwoning. De een verdient veel meer dan de ander.

Als ze uit elkaar gaan, kan de minst verdienende partner in de problemen komen.

Een clausule kan hier een regeling treffen die rekening houdt met de nieuwe realiteit. Of denk aan een stel dat samen een huis koopt. De een stopt meer spaargeld in de verbouwing. Als ze uit elkaar gaan, zorgt de clausule voor een eerlijke verdeling die past bij de huidige waarde van het huis, niet alleen bij de oorspronkelijke inleg.

Veel voorkomende misvattingen

Een hardheidsclausule is geen excuus om afspraken te ontduiken. Het is niet bedoeld om zomaar te stoppen met betalen of om je verantwoordelijkheden te negeren. Het is een instrument voor billijkheid.

De rechter zal altijd kijken of er echt sprake is van een onvoorziene situatie en of de aanpassing redelijk is.

Een andere misvatting is dat een samenlevingscontract met een clausule duurder is. De notariskosten hangen af van de complexiteit, maar een goede clausule maakt het contract vaak beter, niet per se duurder. Het bespaart je op de lange termijn kosten voor advocaten en rechtszaken.

Conclusie: investeer in flexibiliteit

Het opnemen van een hardheidsclausule in een samenlevingscontract is geen overbodige luxe. Het is een slimme, verstandige keuze die je relatief eenvoudig kunt regelen.

Het zorgt ervoor dat jullie afspraken meebewegen met het leven, in plaats van dat het leven moet passen in een star contract. Dus, voordat je je handtekening zet, vraag je notaris naar de mogelijkheden.

Bedenk wat jullie belangrijk vinden en hoe je dat wilt beschermen. Met een goede clausule bouw je niet alleen een huis, maar ook een toekomst die bestand is tegen onverwachte stormen. Het is de moeite waard om hier aandacht aan te besteden, zodat je met een gerust hart verder kunt.