Wat als je partner overlijdt en de woning deels van hem of haar was?
Een partner verliezen is emotioneel zwaar. Heel zwaar. Maar naast het verdriet komt er vaak ook een praktische kant kijken die je het hoofd op hol kan brengen: de woning.
Misschien woon je er al jaren, misschien is het pas recent. Als de woning (deels) op naam van je overleden partner stond, sta je plotseling voor een berg aan vragen. Wie mag er nu wonen?
Wat gebeurt er met de hypotheek? En wat betekent dit voor je portemonnee?
In dit artikel leggen we in helder Nederlands uit wat er juridisch en financieel gebeurt, zonder ingewikkelde termen.
Wie erft de woning? De basisregels
Als je getrouwd bent of een geregistreerd partnerschap hebt, hangt het af van hoe jullie huwelijkse voorwaarden of partnerschapsvoorwaarden zijn geregeld. In Nederland zijn er grofweg twee systemen:
- Gemeenschap van goederen: Als je vóór 1 januari 2018 trouwde of geen huwelijkse voorwaarden opstelde, vallen bijna al jullie bezittingen (inclusief de woning) in de gemeenschap van goederen. De woning was dan voor de helft van jou en voor de helft van je partner.
- Huwelijkse voorwaarden: Als jullie spullen gescheiden houden, hangt het af van wat er in het contract staat. Soms heeft één partner de woning in eigen bezit, soms is er een andere verdeling.
Wanneer je partner overlijdt, is het belangrijk om te weten wat er juridisch toebehoorde. Staat de woning op jullie beider naam? Dan ben jij meestal al voor de helft eigenaar.
De erfenis en erfbelasting
De andere helft (die van je partner) valt in de erfenis. De helft van de woning die van je overleden partner was, moet worden verdeeld volgens de erfenis.
In Nederland zijn er verschillende erfbelastingtarieven. De belasting hangt af van je relatie tot de overledene. Als partner betaal je over een bepaald bedrag geen belasting.
In 2024 is de vrijstelling voor partners ongeveer € 831.582 (deze cijfers worden jaarlijks aangepast). Dit klinkt als een enorm bedrag, en dat is het ook.
De meeste huizen in Nederland zijn dit bedrag echter niet meer waard, dus de kans is groot dat je over de woning geen erfbelasting hoeft te betalen.
Over het bedrag boven de vrijstelling betaal je als partner 10% tot 20% belasting, afhankelijk van de hoogte van de erfenis. Staat de woning op naam van je partner, maar woon je er samen? Dan is er vaak sprake van het wettelijk vruchtgebruik. Dit betekent dat jij het recht hebt om in de woning te blijven wonen, ook al erf je de woning (het 'bloot eigendom') misschien aan de kinderen of andere familie.
De rol van een testament
Heeft je partner een testament opgesteld? Dan bepaalt dat document hoe de erfenis wordt verdeeld.
Zonder testament geldt de wettelijke verdeling. De wettelijke verdeling (bij huwelijk en kinderen) zorgt ervoor dat jij als partner alles erft. De kinderen krijgen pas recht op hun aandeel op het moment dat jij overlijdt.
Dit heet de legitieme portie. Tot die tijd mag jij over de woning beschikken, ook als je deze wilt verkopen.
Een testament kan hier echter van afwijken. Sommige testamenten geven kinderen direct rechten op de woning, wat het lastiger kan maken om te verkopen of te verhuizen.
Heb je geen testament? Dan bepaalt de wet wie erft. In het geval van een huwelijk met kinderen, erf jij alles. Zonder kinderen erf je voor een deel de ouders van je partner, en een deel jij. Dit kan verrassend zijn, dus check dit altijd.
Wat zijn je opties met de woning?
Nadat de erfenis is afgewikkeld, sta je voor een keuze. Wat doe je met het huis?
1. Je blijft in de woning wonen
Er zijn een paar veelvoorkomende scenario's. Dit is vaak de meest gewenste optie voor de nabestaande. Je wilt je veilige haven niet kwijt.
Als je de woning wilt behouden, moet je de helft (of het volledige eigendom) van de erfenis overnemen.
2. De woning verkopen
Dit betekent dat je de waarde van het aandeel van je partner moet uitbetalen aan de andere erfgenamen (bijvoorbeeld de kinderen), tenzij er andere afspraken zijn gemaakt. Is er sprake van een hypotheek? Dan moet je controleren of de hypotheekvorm dit toelaat. Bij een annuïteitenhypotheek of lineaire hypotheek mag je de hypotheek vaak gewoon overnemen, mits je inkomen hoog genoeg is.
Let op: de bank zal een nieuwe toetsing doen. De rente die je nu betaalt, is misschien wel lager dan de huidige marktrente, maar de bank kan eisen dat je het rentetarief aanpast aan de huidige markt.
Soms is het emotioneel of financieel niet haalbaar om in het huis te blijven. De woning verkopen is dan een logische stap. Als je de woning verkoopt, wordt de overwaarde (of restschuld) verdeeld volgens de erfenis.
Verkoop je de woning direct na het overlijden? Dan is er goed nieuws: de verkoopwinst is vaak vrijgesteld van belasting.
3. De woning verhuren
De Belastingdienst ziet de verkoop van de eigen woning in box 1 namelijk vaak als een 'geen winst, geen verlies' situatie bij overlijden. Zolang je de woning binnen een redelijke termijn verkoopt, hoef je geen overdrachtsbelasting te betalen over de aankoop van een nieuwe woning (mits je deze direct bewoont). Let wel op: als je de woning niet direct bewoont (bijvoorbeeld als belegging), verandert de fiscale behandeling.
De woning komt dan in box 3, wat vaak ongunstiger is. Wil je de woning liever niet verkopen, maar ben je van plan elders te gaan wonen?
Dan kun je de woning verhuren. Dit is echter niet altijd zomaar toegestaan.
De hypotheekvoorwaarden bepalen of verhuur is toegestaan. Bij veel banken mag je de woning niet zomaar verhuren zonder toestemming. Daarnaast gelden er strenge regels voor huurdersbescherming. Als je de woning verhuurt, verandert de fiscale behandeling: de woning komt in box 3 (inkomen uit sparen en beleggen), waardoor je mogelijk meer belasting betaalt over de woningwaarde.
Financiële gevolgen: Wat kost het?
Naast de emoties is er de financiële realiteit. Een overlijden brengt kosten met zich mee. Hieronder de belangrijkste posten:
- Hypotheeklasten: Als je partner overlijdt, vervalt diens inkomen. Je moet de hypotheeklasten nu alleen dragen. Check of je een overlijdensrisicoverzekering had. Deze keert uit om de hypotheek (deels) af te lossen. Zonder deze verzekering kan de hypotheeklast zwaar worden.
- Notariskosten: Voor het opmaken van een akte van verdeling (als je de woning overneemt) en het eventueel wijzigen van de hypotheekakte betaal je notariskosten. Dit kan enkele honderden tot een kleine duizend euro kosten, afhankelijk van de complexiteit.
- Taxatiekosten: De bank eist een taxatie als je de hypotheek overneemt. Reken op ongeveer € 500 tot € 800 voor een taxatierapport.
- Erfbelasting: Zoals eerder genoemd, is de belasting voor partners vaak nihil, maar het is cruciaal om de aangifte op tijd in te dienen (binnen 8 maanden).
- Woningontruiming: Als je besluit de woning te verkopen en niet zelf blijft wonen, moet deze vaak ontruimd worden. Dit kost tijd en geld.
Stappenplan na overlijden partner
Wanneer je partner overlijdt, is het belangrijk om rustig te blijven, maar wel actie te ondernemen. Hieronder een overzichtelijke lijst van stappen:
- Verzamel alle documenten: Zoek het testament, de huwelijkse voorwaarden, de hypotheekakte en de polissen van de overlijdensrisicoverzekering. Zonder deze documenten kan de notaris niets doen.
- Meld het overlijden: Geef het overlijden door aan de gemeente. Zij registreren dit en zorgen voor een verklaring van erfrecht. Dit document is nodig om te bewijzen dat jij bevoegd bent om over de erfenis te beschikken.
- Neem contact op met de bank en hypotheekverstrekker: De bank moet weten dat de mede-eigenaar is overleden. De hypotheekverstrekker kan je vertellen wat de mogelijkheden zijn voor het overnemen van de hypotheek.
- Check de overlijdensrisicoverzekering: Meld de claim bij de verzekeraar. Dit bedrag kan gebruikt worden om de hypotheek (deels) af te lossen of de maandlasten te verlagen.
- Bezoek de notaris: De notaris regelt de juridische overdracht. Als je de woning wilt behouden, zorg er dan voor dat je de financiering op orde hebt voordat je naar de notaris gaat.
- Verdeel de erfenis: Als er meerdere erfgenamen zijn (bijvoorbeeld kinderen), moet er een verdeling komen. Dit kan soms tot spanningen leiden, vooral rondom de woning. Een mediator kan hierbij helpen.
Samenwonen zonder huwelijk
Steeds meer mensen wonen samen zonder getrouwd te zijn. Dit maakt de situatie na overlijden vaak complexer.
Als er geen testament is, heeft de samenwonende partner geen automatisch recht op de erfenis. De wettelijke erfregeling kent de samenwonende partner namelijk niet toe (behalve als er kinderen zijn, maar dan beperkt).
Staat de woning op naam van de overleden partner? Dan kan het zijn dat de familie (ouders of broers/zussen) de erfenis krijgen, en niet de partner die achterblijft. Dit is een hard gelag. Een testament is hier dus essentieel om de partner te beschermen.
Zonder testament kan de achterblijvende partner zelfs uit de woning worden gezet door de erfgenamen.
Het is een ongemakkelijke waarheid, maar wel eentje die je moet kennen.
Conclusie
Als je partner overlijdt en de woning deels van hem of haar was, sta je voor een emotionele en juridische uitdaging. De woning is vaak meer dan alleen stenen; het is een huis vol herinneringen.
Toch is het belangrijk om de praktische kant niet uit de weg te gaan. Weet wat je rechten zijn, check het testament en zorg dat je de financiële zaken op orde hebt. Of je nu besluit te blijven, te verkopen of te verhuren: zorg dat je de juiste begeleiding krijgt van een notaris en een financieel adviseur. Zo voorkom je onaangename verrassingen en kun je de ruimte nemen om te rouwen, terwijl je de toekomst veilig stelt.